Nghi lễ Then của người Tày Lào Cai – Vẻ đẹp văn hóa giữa đại ngàn Tây Bắc
Giữa không gian núi rừng Tây Bắc, tiếng đàn tính cùng những câu hát Then ngân vang từ lâu đã trở thành nét văn hóa đặc trưng trong đời sống tinh thần của đồng bào Tày ở Lào Cai. Không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng dân gian, Then còn là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, chứa đựng những giá trị về âm nhạc, văn học dân gian, nghệ thuật trình diễn và tri thức truyền thống được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Với những giá trị độc đáo, “Nghi lễ Then của người Tày ở tỉnh Lào Cai” đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 27/12/2012. Đây là sự ghi nhận quan trọng đối với một di sản văn hóa giàu bản sắc, góp phần khẳng định sự đa dạng, phong phú của văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh.
Then – tiếng nói tâm linh và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp
Trong đời sống của người Tày, nghi lễ Then gắn bó với nhiều sự kiện quan trọng của gia đình và cộng đồng. Người dân thực hành Then với mong muốn cầu sức khỏe, bình an, may mắn; gửi gắm những ước vọng về cuộc sống no đủ, hạnh phúc và sự gắn kết giữa con người với tổ tiên, thiên nhiên.
Tùy theo mục đích, người Tày có nhiều hình thức Then khác nhau như Then Cầu hoa, Then Cấp mụ, Then Thống Khoản, Then Cấp sắc… Mỗi nghi lễ đều mang những ý nghĩa riêng, phản ánh quan niệm nhân sinh của cộng đồng về sự cân bằng giữa đời sống vật chất và tinh thần.
Điểm đặc sắc của Then nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ và nghệ thuật trình diễn. Trong không gian nhà sàn truyền thống, thầy Then cùng cây đàn tính dẫn dắt nghi lễ bằng những lời hát cổ, giai điệu dân gian và các động tác biểu diễn giàu tính biểu tượng. Cây đàn tính được xem là linh hồn của nghệ thuật Then, tạo nên âm hưởng vừa sâu lắng, vừa gần gũi, thể hiện tâm hồn và tình cảm của người Tày.
Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, Then còn là kho tàng văn hóa dân gian quý giá. Những lời ca trong Then chứa đựng tình yêu quê hương, thiên nhiên, con người cùng những kinh nghiệm sống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, người Tày ở Lào Cai hiện vẫn lưu giữ nhiều làn điệu Then cổ và sáng tạo thêm những làn điệu mới mang dấu ấn riêng của địa phương.
Gìn giữ di sản Then – góp phần quảng bá hình ảnh Lào Cai
Ngày nay, nghi lễ Then vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng người Tày tại nhiều địa phương như các xã Văn Bàn, Bảo Yên, Bảo Thắng, Bắc Hà, Sa Pa và các phường Cam Đường, Lào Cai. Không chỉ được thực hành trong các nghi lễ truyền thống, Then còn xuất hiện trong các hoạt động giao lưu văn hóa, trình diễn nghệ thuật, góp phần đưa vẻ đẹp văn hóa Tày đến gần hơn với du khách.
Cùng với tiếng đàn tính, những làn điệu Then, điệu xòe, các trò chơi dân gian như tung còn, đánh yến… đã tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, phản ánh sự phong phú trong đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao. Đây cũng là những giá trị quan trọng để Lào Cai phát triển các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa, hướng tới sự phát triển bền vững.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị nghi lễ Then không chỉ gìn giữ một di sản của cộng đồng người Tày mà còn góp phần xây dựng hình ảnh Lào Cai – vùng đất giàu truyền thống, nơi các giá trị văn hóa được trân trọng, bảo tồn và lan tỏa. Qua đó, Then trở thành cầu nối đưa bản sắc văn hóa địa phương đến với bạn bè trong nước và quốc tế, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa Việt Nam trong quá trình giao lưu, hội nhập./.
