Nhà máy lọc dầu Dangote của Nigeria là công trình lọc dầu lớn nhất châu Phi. Ảnh: CNN

Sức ép từ bên ngoài

Theo giới quan sát an ninh khu vực, những tác động từ bất ổn an ninh hiện vượt ra ngoài phạm vi Trung Đông. Những diễn biến ban đầu của thị trường dầu mỏ, các tuyến vận tải biển và tâm lý bất ổn trên thị trường tài chính trong thời gian qua cho thấy, khủng hoảng có thể ảnh hưởng tới cấu trúc năng lượng, thương mại và cạnh tranh địa chính trị toàn cầu trong thời gian tới.

Đối với châu Phi, những diễn biến này diễn ra vào thời điểm nhiều nền kinh tế vẫn chịu sức ép từ nợ công, xung đột và tăng trưởng chậm. Vì vậy, bên cạnh các rủi ro về năng lượng và thương mại, cuộc khủng hoảng cũng đang thúc đẩy nhiều quốc gia xem xét lại chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng, hợp tác quốc phòng và thu hút đầu tư theo hướng đa dạng hóa đối tác, giảm phụ thuộc vào các cường quốc.

Giới phân tích cho rằng, khi các nước lớn phải phân bổ nguồn lực cho những ưu tiên an ninh mới tại Trung Đông, quan hệ với châu Phi cũng sẽ có những điều chỉnh nhất định. Xu hướng này có thể tạo động lực để các quốc gia châu Phi mở rộng nguồn vốn, củng cố các cơ chế hợp tác khu vực và xây dựng quan hệ cân bằng hơn với các đối tác bên ngoài.

Trong trường hợp căng thẳng an ninh tại Trung Đông kéo dài, cán cân ảnh hưởng tại châu Phi có thể tiếp tục dịch chuyển, tạo điều kiện để Nga và Thổ Nhĩ Kỳ mở rộng hợp tác quân sự, quốc phòng và ngoại giao.

Trên thực tế, trong những năm gần đây, Nga đã mở rộng hợp tác quân sự và xuất khẩu vũ khí với “lục địa đen”, còn Thổ Nhĩ Kỳ tăng cường hiện diện bằng các chương trình cung cấp thiết bị quốc phòng, thiết bị bay không người lái (UAV), huấn luyện quân sự và hoạt động ngoại giao. Theo nhiều chuyên gia, cạnh tranh ảnh hưởng tại châu Phi vì thế, nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng.

Sudan là một trong những ví dụ rõ nét về sự dịch chuyển này. Quốc gia Đông Bắc Phi này đang trở thành tâm điểm cạnh tranh giữa nhiều cường quốc khu vực, trong khi cuộc nội chiến ngày càng chịu tác động từ các liên minh bên ngoài, các mạng lưới hậu cần và cạnh tranh chiến lược tại biển Đỏ.

Nhà nghiên cứu Leena Badri thuộc Viện Tahrir về chính sách Trung Đông (trụ sở tại Mỹ) nhận định, kỳ vọng bất ổn an ninh ở Trung Đông sẽ giúp Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) thu hẹp khác biệt, nhờ đó, giảm sức ép đối với Sudan, nhưng đến nay chưa thành hiện thực. Trái lại, cạnh tranh giữa hai nước tại Sudan và khu vực biển Đỏ còn có xu hướng gia tăng, khiến triển vọng chấm dứt xung đột vẫn rất mong manh.

Vai trò của các tuyến hàng hải chiến lược cũng ngày càng nổi bật. Theo giới chuyên gia, hợp tác quân sự giữa các đối tác bên ngoài với Sudan cùng tầm quan trọng của các tuyến tiếp vận qua biển Đỏ cho thấy, những biến động ngoài châu Phi có thể tác động trực tiếp đến môi trường an ninh dọc hành lang biển Đỏ.

Mối lo ngại tương tự cũng xuất hiện tại nhiều khu vực khác của châu Phi. Khi Mỹ và các đồng minh phải dành thêm nguồn lực cho các thách thức an ninh tại Trung Đông, một số quốc gia lo ngại sự quan tâm về ngoại giao và hỗ trợ an ninh dành cho châu Phi có thể giảm sút. Đối với những khu vực vốn đang đối mặt với bất ổn như Sahel hay Sừng châu Phi, điều này có nguy cơ làm gia tăng các thách thức an ninh hiện hữu.

Tăng quyền tự chủ chiến lược

Bên cạnh những tác động về địa chính trị, cuộc khủng hoảng cũng phơi bày mức độ dễ tổn thương của châu Phi trước các gián đoạn trên các tuyến vận tải biển huyết mạch. Khi eo biển Hormuz và tuyến hàng hải qua biển Đỏ đối mặt với nguy cơ bất ổn, nhiều quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, phân bón và hàng hóa thiết yếu phải đối mặt với chi phí logistics tăng cao cùng nguy cơ đứt gãy nguồn cung.

Bà Aaliyah Vayez, nhà phân tích quan hệ quốc tế tại Nam Phi cho rằng, tình hình hiện nay phản ánh sự phụ thuộc lớn của châu Phi vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tăng cường năng lực trong nước, đa dạng hóa đối tác và giảm rủi ro trong các lĩnh vực năng lượng, thương mại và hệ thống vận tải.

Đây cũng là động lực để thúc đẩy những cải cách đã được đề xuất từ nhiều năm qua, như mở rộng công suất lọc dầu, nâng cấp hạ tầng chuỗi cung ứng hàng hóa và giảm phụ thuộc vào thị trường năng lượng bên ngoài. Hiện, phần lớn dầu thô của châu Phi được xuất khẩu, trong khi nhiều quốc gia lại phải nhập khẩu sản phẩm dầu tinh chế, khiến nền kinh tế dễ bị tác động trước các cú sốc từ bên ngoài.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển năng lực lọc dầu trong nước ngày càng được xem là một ưu tiên chiến lược. Nhà máy lọc dầu Dangote của Nigeria với công suất khoảng 650.000 thùng/ngày được đánh giá là bước tiến quan trọng giúp nước này giảm phụ thuộc vào nhiên liệu tinh chế nhập khẩu, qua đó, nâng cao khả năng bảo đảm an ninh năng lượng.

Tuy nhiên, nhiều khu vực khác vẫn đối mặt với không ít thách thức. Các nước Đông Phi và Nam Phi vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu từ vùng Vịnh, khiến họ dễ bị ảnh hưởng, nếu hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn trong thời gian dài. Vì vậy, các cuộc thảo luận về mở rộng công suất lọc dầu tại Đông Phi đang được thúc đẩy nhằm từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và nâng cao năng lực bảo đảm an ninh năng lượng dọc bờ biển Ấn Độ Dương.

Theo giới quan sát, khủng hoảng tại Trung Đông không tạo ra những thay đổi hoàn toàn mới mà chủ yếu thúc đẩy nhanh hơn các xu hướng đã hình thành trước đó. Những điểm yếu về năng lượng, hệ thống vận tải hàng hóa và chuỗi cung ứng của châu Phi được bộc lộ rõ hơn, đồng thời tạo sức ép để các quốc gia đẩy nhanh tiến trình cải cách.

Từ thực tế này, nhiều ý kiến cho rằng, châu Phi cần tận dụng cơ hội để mở rộng năng lực lọc dầu, tăng cường kết nối hạ tầng, thúc đẩy Khu vực thương mại tự do lục địa châu Phi (AfCFTA) và nâng cao quyền tự chủ chiến lược. Đây được xem là những giải pháp giúp giảm phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng bên ngoài, đồng thời tăng khả năng chống chịu trước những cú sốc từ môi trường quốc tế.

Có thể thấy, đối với châu Phi, bất ổn an ninh leo thang tại Trung Đông trong thời gian gần đây vừa là phép thử đối với khả năng ứng phó trước các cú sốc từ bên ngoài, vừa là động lực thúc đẩy quá trình điều chỉnh chiến lược về năng lượng, thương mại và quan hệ đối ngoại. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị tiếp tục gia tăng, việc nâng cao năng lực nội tại, đa dạng hóa đối tác và tăng cường liên kết nội khối sẽ là những yếu tố quan trọng giúp châu lục này nâng cao khả năng chống chịu và từng bước mở rộng quyền tự chủ chiến lược.

 https://www.bienphong.com.vn/chau-phi-truoc-phep-thu-moi-post505472.html