Hai xã vùng núi Y Tý, Mường Hum của Lào Cai hiện là nơi sinh sống của gần 5000 đồng bào người Hà Nhì. Trong đó xã Y Tý người Hà Nhì chiếm đến đến hơn 90% dân số. Nghệ thuật ca múa hát dân gian từ lâu đã trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng nơi đây, được truyền qua nhiều thế hệ thông qua các dịp lễ hội, nghi lễ và sinh hoạt hàng ngày. Các làn điệu dân ca như hát đồng dao A đù lu, hát giao duyên, hát chúc Tết Ga tho tho, điệu múa Ba sa ma (đón trăng) với động tác nhịp nhàng, mô phỏng chuyển động của thiên nhiên mang ý nghĩa văn hóa và thể hiện triết lý sống hài hòa với tự nhiên của người Hà Nhì. Những bài hát, điệu mú thường được trình diễn cùng các nhạc cụ truyền thống như đàn tròn “hót tơ”, sáo dọc, sáo ngang, nhị và tù và, tạo nên bức tranh mang âm hưởng đặc sắc của vùng cao.

Các làn điệu dân ca được người Hà Nhì Y Tý gìn giữ qua các thế hệ.

Năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã hỗ trợ triển khai mô hình bảo tồn dân ca, dân vũ Hà Nhì tại xã Y Tý. Dự án có sự tham gia của 7 nghệ nhân và 73 học viên, tập trung truyền dạy các làn điệu và điệu múa truyền thống cho thế hệ trẻ. Hoạt động này không chỉ giúp bảo tồn các bài hát, điệu múa mà còn khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng. Các lớp học được tổ chức tại thôn Choản Thèn, nơi 100% cư dân là người Hà Nhì Đen tạo cơ hội cho thanh thiếu niên học hỏi từ các nghệ nhân giàu kinh nghiệm, đồng thời khuyến khích lớp trẻ tham gia biểu diễn tại các sự kiện văn hóa.

Việc bảo tồn hát múa dân ca Hà Nhì còn gắn liền với các lễ hội truyền thống, đặc biệt là lễ hội Khô già già, tổ chức vào ngày Thìn đầu tiên của tháng 6 âm lịch. Đây là dịp để những làn điệu dân ca và điệu múa truyền thống được trình diễn, thu hút người dân địa phương cùng du khách trong và ngoài nước. Những nghi lễ cúng thần Thổ Ty, thần rừng hay các hoạt động cộng đồng khác cũng là cơ hội để nghệ thuật hát múa được gìn giữ và lan tỏa.

Du lịch cộng đồng tại Y Tý cũng đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá di sản dân ca, dân vũ Hà Nhì. Các homestay như “Hà Nhì House” hay “Y Tý Cloud” thường tổ chức các buổi trình diễn dân ca, dân vũ cho du khách, giúp họ trải nghiệm trực tiếp nét đẹp văn hóa bản địa. Thôn Choản Thèn, được công nhận là điểm du lịch từ năm 2021, đã trở thành tâm điểm thu hút du khách nhờ các hoạt động văn hóa, trong đó hát múa dân ca là một phần không thể thiếu. Những hoạt động du lịch trải nghiệm không gian văn hóa không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo nguồn thu nhập ổn định, cải thiện đời sống cho người dân vùng cao.

Một buổi tập dân vũ của đồng bào Hà Nhì xã Y Tý.

Ngày nay, một số yếu tố văn hóa hiện đại cùng xu hướng di cư của giới trẻ đến các đô thị phần nào là thách thức khiến các giá trị truyền thống bị mai một. Để giữ gìn các gí trị văn hóa truyền thống, chính quyền xã Y Tý, tỉnh Lào Cai cùng cộng đồng đang tích cực khuyến khích thanh thiếu niên tham gia các hoạt động văn hóa, đồng thời đẩy mạnh việc ghi chép và lưu trữ các bài hát, điệu múa dân gian. Việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch được xem là hướng đi bền vững, giúp di sản hát múa dân ca Hà Nhì tiếp tục được gìn giữ và phát huy.

Di sản dân ca và dân vũ Hà Nhì là nét đẹp văn hóa quý giá của Lào Cai, góp phần làm phong phú bức tranh đa dạng văn hóa Việt Nam. Những nỗ lực bảo tồn tại Y Tý đang mang lại kết quả tích cực, giúp thế hệ trẻ và du khách cảm nhận vẻ đẹp mộc mạc của các giai điệu và điệu múa truyền thống, khơi nguồn cảm hứng khám phá vùng đất giàu bản sắc nơi biên cương./.